Μια δηλητηρίαση 2500 ετών

Μας λέγανε στο πανεπιστήμιο για το πόσο επιστημονικά περιγράφει ο Πλάτωνας την εξέλιξη της δηλητηρίασης του δασκάλου του Σωκράτη ως αποτέλεσμα της καταδίκης του από τους Αθηναίους.

Σήμερα ξέρουμε ότι το κώνειο, που έχει δράση αντίστοιχη της νικοτίνης, αρχικά διεγείρει και στην συνέχεια παραλύει το (αυτόνομο) νευρικό σύστημα. Τα άκρα αρχικά αρχικά βαραίνουν ενώ το θύμα διατηρεί αναλλοίωτη την διανοητική του κατάσταση για αρκετή ώρα μέχρι να πέσει σε κώμα. Ο θάνατος επέρχεται σε 3-4 ώρες.

Πλάτων, Φαίδων, μτφρ., Κάκτος, Αθήνα: 1993

[...]ο Κρίτον έκανε νόημα στον δούλο που στεκόταν δίπλα· εκείνος βγήκε και γύρισε μετά από λίγο μαζί μ' αυτόν που επρόκειτο να του δώσει το δηλητήριο, που το έφερνε τριμμένο σε μια κύλικα. Όταν τον ο Σωκράτης: Εντάξει καλέ μου άνθρωπε, είπε, εσύ που ξέρεις από αυτά τί πρέπει να κάνω;

Τίποτε άλλο, απάντησε αυτός, παρά να το πιεις και να κάνεις μια βόλτα μέχρι να νιώσεις βάρος στα πόδια σου, έπειτα να ξαπλώσεις· αυτό θα κάνει έτσι την δουλειά του. Λέγοντας αυτά έτεινε την κύλικα στον Σωκράτη.

Κι εκείνος την πήρε πολύ γαλήνιος, Εχεκράτη, χωρίς να τρέμει και χωρίς να αλλάξει το χρώμα ή η έκφρασή του. Κοιτάζοντας λοξά προς το μέρος του ανθρώπου με το συνηθισμένο ταυρίσιο βλέμμα του: Τί νομίζεις; είπε. Με ετούτο το ποτό επιτρέπεται να κάνουμε σπονδή σε κάποιο θεό ή όχι;

Σωκράτη, απάντησε αυτός τρίβουμε ακριβώς όσο υπολογίζουμε ότι χρειάζεται για να πιει κανείς.

[...]Εκείνος αφού έκανε μια βόλτα, επειδή, είπε, βάρυναν τα πόδια του, ξάπλωσε ανάσκελα -γιατί έτσι του συνέστησε ο άνθρωπος, που συνάμα τον έπιανε και εξέταζε κάθε λίγο τις πατούσες και τα πόδια του. Έπειτα, αφού πίεσε δυνατά την πατούσα του, τον ρώτησε αν το αισθανόταν. Εκείνος είπε όχι. Στην συνέχεια τις κνήμες· και ανεβαίνοντας προς τα πάνω μας έκανε να καταλάβουμε ότι πάγωνε κι ότι η ακαμψία είχε αρχίσει. Τον έπιασε πάλι κι είπε ότι όταν φτάσει μέχρι την καρδιά, τότε θα φύγει ο Σωκράτης.

Ήδη είχε αρχίσει να παγώνει το σώμα του γύρω από το υπογάστριο· και εκείνος, αποκαλύπτοντας το πρόσωπό του, -το είχε ήδη καλύψει με μαντήλι -είπε- το τελευταίο που βγήκε από το στόμα του: Χρωστάμε, Κρίτωνα, έναν κόκορα στον Ασκληπιό. Να του τον δώσετε μην το αμελήσετε.

Εντάξει, είπε ο Κρίτων· μήπως θες τίποτε άλλο;

Στην ερώτηση του Κρίτωνα δεν απάντησε πια· μετά από λίγο όμως σάλεψε και ο άνθρωπος τον ξεσκέπασε· εκείνος είχε στυλώσει το βλέμμα.

Πάνε τα ω3 που ξέρατε!

Έχετε ακούσει όλοι για τα ω3 λιπαρά οξέα και τις ευεργετικές επιδράσεις που έχουν στο κυκλοφορικό; Ίσως ήρθε ο καιρός να αναθεωρήσετε. Το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων σε μια μια μεγάλη έρευνα που δημοσιεύτηκε στο έγκυρο JAMA (Journal Of American Medical Association) θέτει υπό αμφισβήτηση τον παραπάνω ισχυρισμό.

Το περιοδικό JAMA πρωτοκυκλοφόρησε το 1883 και είναι τρίτο σε κατάταξη για το 2011 (impact factor) μεταξύ 153 περιοδικών στην κατηγορία "Medicine, General & Internal". Ένα ιδιαίτερα εκλεκτικό περιοδικό, κάτι που χαρακτηρίζει την έρευνα εξαιρετικά αξιόπιστη.

Η έρευνα τιτλοφορείται:

Association Between Omega-3 Fatty Acid Supplementation and Risk of Major Cardiovascular Disease Events.

Συσχέτιση μεταξύ χορήγησης ω-3 λιπαρών οξέων και ρίσκου εμφάνισης σοβαρών καρδιαγγειακών παθήσεων.

Διαβάζουμε στα συμπεράσματα της έρευνας:

Συνολικά δεν προέκυψε συσχέτιση μεταξύ χορήγησης ω-3 PUFA (πολυακόρεστων λιπαρών οξέων) και μείωσης του ρίσκου σε οποιοδήποτε είδος θνησιμότητας, καρδιογενή θάνατο, αιφνίδιο θάνατο, έμφραγμα του μυοκαρδίου ή ανακοπή βάση σχετικών και απολύτων μέτρων συσχέτισης.

Το δείγμα στο οποίο βασίστηκε η έρευνα είναι πολύ μεγάλο, 68680 άτομα.

Για τα παραπάνω ευχαριστώ τον Βαγγέλη Ευαγγέλου για το tweet του.

To Abstract: http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1357266

Τί είναι οι ελεύθερες ρίζες;

Θα προσπαθήσουμε με συνέπεια να καλύψουμε αυτό το δύσκολο ζήτημα να φωτίσουμε τα άγνωστα σημεία, να καταρρίψουμε μύθους και υπερβολές απ' όσους συνηθίζουν να βγάζουν χρήματα από την άγνοια των ανθρώπων. Λίγη επιστημονική τεκμηρίωση και πολλά παραδείγματα και παρακαλώ τους φίλους του blog μας να διατυπώνουν τις ερωτήσεις και τα σχόλιά τους ώστε να επιτελεί η γωνιά αυτή πληροφόρησης όσο το δυνατόν καλύτερα το έργο της.

Να υπενθυμίσω ότι το μόριο αποτελείται από άτομα τα άτομα είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους με δεσμούς, ο δεσμός είναι η τριχιά που κρατάει σε συνοχή το μόριο (δύο ή περισσότερα άτομα μαζί). Στο μόριο του Ο₂ δηλαδή το ένα οξυγόνο συνδέεται με το άλλο με έναν δεσμό, ο δεσμός αυτός είναι φτιαγμένος από ηλεκτρόνια και τα ηλεκτρόνια να ξέρετε πάνε πάντα σε ζευγάρια. Όταν αυτός ο δεσμός σπάει το ένα θραύσμα θα πάρει το ζευγάρι και το άλλο θα μείνει χωρίς ζευγάρι, έτσι προτιμάει η φύση να γίνονται τα σπασίματα.

Σε κάποια σπασίματα όμως το ένα ηλεκτρόνιο πηγαίνει στο ένα θραύσμα και το άλλο στο δεύτερο. Τα θραύσματα αυτά δεν ευνοεί η φύση, δεν είναι σταθερά (κρατάνε λιγότερο από 0,001sec), για αυτό επιτίθενται σε άλλα μόρια προς αναζήτηση ηλεκτρονίου. Τα μόρια θύματα αλλάζουν σε δομή και αυτό είναι πολύ σημαντικό όταν τα θύματα είναι βιολογικά μόρια του οργανισμού μας πχ το DNA.

Γενικά όπου το οξυγόνο συμμετέχει σε αντιδράσεις υπάρχουν ελεύθερες ρίζες, το οξυγόνο παίζει πρωταρχικό ρόλο στις καύσεις του σώματός μας οπότε και οι ελεύθερες ρίζες υπάρχουν και είναι απαραίτητες. Η παραγωγή ενέργειας γίνεται στα κύτταρα σε συγκεκριμένα σημεία τους (μιτοχόνδρια) και οι περισσότερες ελεύθερες ρίζες είναι περιορισμένες εκεί. Μερικές όμως ξεφεύγουν και κυκλοφορούν στο κύτταρο. Το κύτταρο έχει (ενζυμικές) μεθόδους να τις καταπολεμήσει, όμως φθορά σιγά σιγά υφίσταται. Η φθορά αυτή συσσωρεύεται και η επιστημονική κοινότητα θεωρεί σήμερα ότι με το πέρασμα του χρόνου έτσι γερνάνε τα κύτταρα και το σώμα. Το ίδιο το οξυγόνο που καίμε δηλαδή μας γερνάει όπως στην μηχανή του αυτοκινήτου η καύση του καυσίμου γερνάει την μηχανή.

Μέχρι εδώ τα επιστημονικά, προσγείωση στην πραγματικότητα τώρα. Οι επιχειρηματίες που προσπαθούν να “γεννήσουν” προϊόντα, εκμεταλλεύονται την θεωρία αυτή και φτιάχνουν σκευάσματα γεμάτα συστατικά που ευαγγελίζονται πως καταπολεμούν τις ελεύθερες ρίζες. Δεν διστάζουν να παραγγείλουν έρευνες κομμένες στα μέτρα τους -κάτι που οι επιστήμονες δεν αρνούνται όταν η αντιπαροχή είναι γενναιόδωρη. Η αγορά αυτή είναι μεγάλη, και η ματαιοδοξία των ανθρώπων να ζήσουν για πάντα ατελείωτη. Η συμβολή λοιπόν των σκευασμάτων αυτών είναι σίγουρα υπερεκτιμημένη.

Πάντα στην περίπτωση αυτή εφιστώ την προσοχή των καταναλωτών να μην αρκούνται στην προσωπική τους κρίση που σίγουρα είναι ελλιπής όπως ελλιπής είναι και η γνώση του φαρμακοποιού και του γιατρού για το χτίσιμο των σπιτιών, ούτε στα διαφημιστικά μηνύματα στο διαδίκτυο στα έντυπα και την τηλεόραση που συνήθως είναι παραπλανητικά.

Τί έχουν οι βαφές που βάζω στα μαλλιά μου;

Μιλάμε φυσικά για τις μόνιμες βαφές καθώς υπάρχουν ακόμα οι προσωρινές και οι ημιμόνιμες (αυτές που βρίσκουμε στα χρωμοσαμπουάν). Οι βαφές αυτές λοιπόν περιέχουν χρωστικά μόρια μικρού μεγέθους άχρωμα αρχικά. Αποκτούν χρώμα όταν τις αναμειγνύουμε με το υπεροξείδιο που βρίσκεται σε διαφορετική φιάλη.

Η αμμωνία (ή άλλος αλκαλικός παράγοντας) που βρίσκεται στο σωληνάριο της βαφής (και όχι στο στο διάλυμα υπεροξειδίου) χρησιμεύει στην αύξηση της απορρόφησης των χρωστικών από την τρίχα. Η τρίχα περιβάλλεται από φολίδες που προστατεύουν το εσωτερικό της. Αν το pH στο περιβάλλον της τρίχας γίνει επαρκώς αλκαλικό τότε αυτές οι φολίδες ανοίγουν και το εσωτερικό είναι προσβάσιμο από τις χρωστικές όπου και εγκαθίστανται μόνιμα. Συνήθως υπάρχει και ένα conditioner ώστε να επιστρέψει η τρίχα στο φυσιολογικό pH και να κλείσουν οι φολίδες.

Τα γενικά ως εδώ, αν είστε από τους φιλομαθείς αναγνώστες και αναρωτιέστε τί είναι όλα αυτά τα αλαμπουρνέζικα που γράφουν τα συστατικά των καλλυντικών σας το παρακάτω σας ενδιαφέρει. Ας δούμε αναλυτικά τα συστατικά μιας κοινής βαφής του εμπορίου, τύπου κομμωτηρίου την Majirel(C) No6 της L'Oreal(C) -σε άλλα χρώματα η συνταγή μπορεί να διαφέρει καθώς διαφέρει το μείγμα των χρωστικών:

• Aqua: Ύδωρ, συνήθως απιονισμένο (σαν αυτό που βάζουμε στο σίδερο) για να μην αλληλεπιδρούν τα ιόντα του νερού (αυτά που βλέπουμε στις χημικές αναλύσεις των εμφιαλωμένων νερών) με τα συστατικά της βαφής.
• Cetearyl Alcohol: Η βαφή αυτή είναι ένα γαλάκτωμα, περιέχει δηλαδή λάδι και νερό. Αν πάμε να αναμείξουμε εμείς νερό με λάδι τότε το λάδι θα μείνει επάνω και το νερό κάτω. Το συστατικό αυτό είναι ένας γαλακτωματοποιητής, κάνει το λάδι και το νερό αναμείξιμα, έτσι κάνει η φύση για το γάλα.
• Ammonium Hydroxide: Το συστατικό που αλκαλοποιεί τα μαλλιά και ανοίγει τις φολίδες.
• Oleth-30: Γαλακτοματοποιητής και αυτό (ποτέ δεν φτάνει ένας). Ανήκει σε μια κατηγορία χημικών που λέγονται επιφανειοδραστικά, τέτοιο είναι και το σαπούνι του εμπορίου που κάνει τους λιπαρούς ρύπους που έχουμε στα χέρια να απομακρύνονται με το νερό.
• Hexadimethrine Chloride: Αφαιρεί το στατικό φορτίο (αυτό που μας κάνει να ηλεκτριζόμαστε όταν ακουμπάμε κάποιες επιφάνειες) από τα μαλλιά, μην αλληλεπιδρά το φορτίο τους με τα συστατικά της βαφής.
• Oleic acid: Εισχωρεί στην τρίχα παρασύροντας στο εσωτερικό της τις χρωστικές. Έχει ενοχοποιηθεί ως φαγεσερογόνο (προκαλεί φαγούρα).
• Oleyl alcohol: Αντίστοιχα με το παραπάνω.
• 2,4 Diaminophenoxyethanol: Χρωστική.
• μ-Aminophenol: Χρωστική.
• Sodium Metabisulfite: Συντηρητικό, δεν επιτρέπει στους μικροοργανισμούς που στοιχειώνουν τα καλλυντικά (μύκητες – βακτήρια) να αναπαραχθούν και να αλλοιώσουν το προϊόν (Ε223). Έχει ενοχοποιηθεί ως αλλεργιογόνο.
• Ethanolamine: Ακόμη ένας γαλακτωματοποιητής. Έχει ενοχοποιηθεί ως ερεθιστικός.
• Toluene-2,5-diamine: Χρωστική.
• Pentasodium pentetate: Ανήκει στης ενώσεις που χαρακτηρίζονται ως χειλικοί παράγοντες. Αποροφούν τα βαρέα μέταλλα από την βαφή ή και τα μαλιά γιατί διαφορετικά αλλοιώνεται η βαφή.
• 2-Oleamido-1,3-Octadecanediol: Μαλακτικό του δέρματος της κεφαλής.
• Resorcinol: Ένα από τα πιο ένοχα συστατικό των βαφών. Χρησιμοποιείται κυρίως στα πιο ξανθά χρώματα και είναι ερεθιστικό του δέρματος της κεφαλής, αλλεργιογόνο, απορροφάται και συστηματικά με ποικίλες παρενέργειες.

Η συνταγή αυτή είναι μια φτηνή συνταγή. Στην Ελλάδα η παραπάνω βαφή (που είναι εισαγόμενη, δηλαδή στην Γαλλία μπορεί να είναι ακόμα φτηνότερη) μπορεί να βρεθεί ακόμη και στα 6Ευρώ. Οι πιο φιλικές βαφές του φαρμακείου που περιέχουν σαφώς ακριβότερα συστατικά και είναι κυρίως Ελληνικές, κυμαίνονται στα 12Ευρώ.

Επιτρέπεται το αλκοόλ όταν παίρνω αντιβιοτικά;

Στο φαρμακείο συμβαίνει πολύ συχνά καθώς ο πελάτης αποχωρεί από το ταμείο τέτοια να με ρωτάει δισταχτικά -ενώ θεωρεί ότι γνωρίζει την απάντηση. Η πιο ασφαλής απάντηση για εμένα είναι το “όχι” και θα το πω συχνά ιδιαίτερα όταν ο ασθενής έχει μια ιδιαίτερα ένθερμη σχέση με το αλκοόλ ή όταν ο χρόνος με στριμώχνει καθώς το ημερολόγιο δείχνει το τέλος του μήνα.

Πάντα η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Δεν υπάρχει στην βιβλιογραφία γενική αντένδειξη στην χρήση της αλκοόλης με τα αντιβιοτικά -εκτός φυσικά από την αυτονόητη καταπόνηση του οργανισμού κάτι που σημαίνει ότι η νόσος θα σας ταλαιπωρήσει περισσότερο. Καθώς βέβαια σε όλα υπάρχουν παραθυράκια και εκεί κρύβεται η παγίδα και ο κίνδυνος ας αναφέρουμε δύο εξαιρέσεις:

• Η δοξικυκλίνη ένα αντιβιοτικό που έρχεται με το εμπορικό όνομα Vibramycin(C) μπορεί να παρουσιάσει μειωμένη δραστικότητα με την ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ.
• Στα αντιβιοτικά μετρονιδαζόλη, τινιδαζόλη και τριμεθοπρίμη (συνδιάζεται συνήθως με σουλφαμεθοξαζονη) πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη προσοχή καθώς μπορεί να παρουσιαστεί αντίδραση τύπου δισουλφιράμης κάτι που θα εξηγήσουμε ευθύς αμέσως. Να πούμε ότι τα εμπορικά ονόματα των αντιβιοτικών αυτών μπορεί να είναι Flagyl(C), Metronidazole(C), Bactrimel(C), Septrin(C), Fasigyn(C).

Η δισουλφιράμη χρησιμοποιείται στην θεραπεία του αλκοολισμού. Όταν ο εξαρτημένος λαμβάνει δισουλφιράμη η κατανάλωση αλκοόλης γίνεται για αυτόν μια επώδυνη εμπηρεία καθώς ο συνδυασμός τους προκαλεί ναυτία πονοκέφαλο και ερυθρότητα σε πρόσωπο και τράχηλο. Τα αντιβιοτικά που προαναφέραμε δρουν όπως η δισουλφιράμη σε αυτόν που καταναλώνει αλκοόλ. Τα συμπτώματα δε, μπορεί να είναι ιδιαίτερα δραματικά.

Αναφορικά με τα αντιβιοτικά λοιπόν ας έχουμε και άλλα δύο πράγματα στον νου μας.

• Δεν είναι μόνο το αλκοόλ που αλληλεπιδρά με τα αντιβιοτικά (γενικά τα φάρμακα) είναι και οι τροφές, άλλοτε αυξάνοντας την δράση τους άλλοτε μειώνοντάς την ή προκαλώντας παρενέργειες.
• Στο έντερό μας έχουμε 5 κιλά μικροβιακής χλωρίδας που αποδεκατίζεται με την χρήση αντιβιοτικών. Η χλωρίδα αυτή μας είναι ιδιαίτερα χρήσιμη καθώς η ζωή μας είναι αδύνατη χωρίς αυτή.

Περι Φυτοθεραπευτικής

Συμβαίνει στην καθημερινότητά μας να δεχόμαστε πληροφορίες πολύ περισσότερες απ' ότι μπορούμε να συγκρατήσουμε πόσο μάλλον να αξιολογήσουμε. Από την τηλεόραση τα περιοδικά το internet τις διαφημίσεις στους δρόμους γινόμαστε αποδέκτες ενός κακοπροαίρετου marketing που αλλοιώνει την πραγματικότητα καταστρέφει την αισθητική μας, ενίοτε και την υγεία μας.

Για την φυτοθερπευτική λοιπόν, την πιο παλιά και δοκιμασμένη θεραπευτική στον πλανήτη μας, την πιο αποτελεσματική από τις εναλλακτικές θεραπείες. Ακούω στις συζητήσεις εντός και εκτός φαρμακείου την άποψη ότι τα φυτικά προϊόντα είναι ασφαλή. Ο ισχυρισμός είναι ριζικά λάθος. Οι οργανισμοί καθώς γνωρίζει και ο μαθητής του λυκείου ακόμα βρίσκονται σε μια συνεχή προσπάθεια επιβίωσης, το ίδιο ο άνθρωπος το ίδιο και τα φυτά. Τα τελευταία λοιπόν συχνότατα προσπαθώντας να επιβιώσουν συνθέτουν μια σειρά από χημικά που στοχεύουν τους καταναλωτές τους (φυτοφάγα ζώα) μεταξύ των οποίων και εμείς, τους δημιουργούν μια σειρά από προβλήματα ώστε να τα θυμούνται και να μην τα πλησιάσουν ξανά.

Συγκεκριμένα παραδείγματα:

• Τα πικραμύγδαλα (Prunus dulcis οικ Rosaceae) όταν καταναλώνονται απελευθερώνουν υδροκυάνιο εξόχως τοξικό για τα κύτταρά μας. 0,09gr υδροκυανίου θα σκοτώσουν άμεσα και με δραματικό τρόπο έναν ενήλικα. Οι Γερμανοί αξιωματικοί το στον Β' Παγκόσμιο πόλεμο είχαν πάντα μια ποσότητα μαζί τους σε περίπτωση που πέφτανε στα χέρια του εχθρού.
• Η δακτυλίτιδα (Digitalis purpurea οικ Plantaginaceae) περιέχει ένα συστατικό ιδιαίτερα τοξικό για το καρδιαγγειακό, προκαλεί βραδυκαρδία ή ανακοπή ανάλογα με την δόση. Στο εργαστήριο τοξικολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών υπάρχουν καταγεγραμμένα περιστατικά στρατευσίμων που κατέληξαν από κατανάλωση δακτυλίτιδας ώστε να επάγουν ψευδείς αρρυθμίες και να αποφύγουν την στράτευση. Το ίδιο το φυτό στοχεύει με την δράση του αυτή τους καταναλωτές του (άλογα, μουλάρια, ζέβρες κοκ).
• Η μάγισσα Μήδεια από την Κολχίδα της Μαύρης Θάλασσας σκοτώνει τα δυο παιδιά της με τον κολχικό (Colchicum bivonae οικ Liliaceae) ένα φυτό με πανέμορφα άνθη πανομοιότυπα αυτών του κρόκου και με το φτερωτό άρμα του ήλιου πετά για την Αθήνα.
• Το ποτό αψέντι είχε για χρόνια απαγορευτεί στην Ευρώπη. Λόγος ήταν η ιδιαίτερη τοξικότητα ενός εκ των βοτάνων που χρησιμοποιούνται στην παρασκευή του (Artemisia absinthium οικ. Asteraceae). Η θουγιόνη που περιέχει το φυτό είναι ιδιαίτερα νευρoτοξική, επιπλέον καθώς η ποσότητα της θουγιόνης στο φυτό δεν είναι σταθερή αλλά εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες το έδαφος κοκ άλλοτε το ποτό άλλοτε ήτανε τοξικό άλλοτε όχι! Σήμερα το αψέντι κυκλοφορεί ξανά μα πιο ακριβό καθώς προηγείται η απομάκρυνση του τοξικού συστατικού.
• Τα αιθέρια έλαια των λεμονιών, νεραντζιών (Citrus spp. οικ Rutaceae) κοκ είναι φωτοτοξικά. Αν για παράδειγμα πιείτε 5 ποτήρια mojito (περιέχει lime), κάτι που δεν σας προτείνουμε, εκτός από την οδήγηση πρέπει να αποφύγετε και την έκθεση στον ήλιο.

Ο κατάλογος είναι μακρύς και στόχος δεν είναι να τον εξαντλήσουμε. Σκοπός των παραπάνω είναι να τονιστεί ότι η θεραπευτική των φυτών πρέπει να εξασκείται από ειδικούς επιστήμονες, πάντα με γνώση του φυτού της δοσολογίας και του ασθενή. Γιατί τα φυτά όπως δείξαμε μπορεί να είναι δυνητικά επικίνδυνα, μπορεί να ανακουφίζουν όπως ο φλοιός της ιτιάς (Salix alba οικ Salicaceae) ή μπορεί να μην κάνουν τίποτα απ' όσα εικάζουμε όπως το σερνικοβότανο (Orchis mascula οικ. Orchidaceae).